Resultaten praktijkprojecten nierveilig medicijngebruik

De Nierstichting brengt in 2016 het risico op acute nierschade bij medicijngebruik landelijk onder de aandacht bij patiënten. Dat gebeurt via zorgprofessionals, onder meer met een nieuwe brochure. Het is één van de resultaten van acht projecten die de Nierstichting financierde voor nierveiliger medicijngebruik.

Als je nieren niet goed werken, hopen bepaalde medicijnen op in het lichaam. Soms is dan aanpassing van de medicatie nodig. Maar dat gebeurt te weinig. Het gevolg: onnodig hoge risico's op bijwerkingen, meer (verergering van) nierschade - en honderden ziekenhuisopnames per jaar. Daarom financierde de Nierstichting in 2013 acht praktische regionale projecten, voor totaal € 160.000, om nierveilig medicijngebruik te verbeteren. De resultaten bieden aangrijpingspunten voor een landelijk vervolg.


                     Illustratie risico acute nierschade bij medicatie en dreigende uitdroging

Brochure: Let op bij (dreigende) uitdroging
Als mensen met een verminderde nierfunctie uitgedroogd (dreigen te) raken door hitte of ziekte, moet de medicatie worden aangepast. Anders kunnen medicijnen ophopen in het lichaam, en acute nierschade veroorzaken. Miranda Boom (verpleegkundig specialist Canisius Wilhelmina Ziekenhuis), Margreet van Herwaarden (apotheker Apotheek Groesbeek) en Chantal Bosma (nefroloog Radboudumc) voerden een project uit om dit risico landelijk onder de aandacht te brengen. Een speciaal aandachtspunt was dat de voorlichting niet mocht leiden tot angst voor medicatie. Uit het project kwam onder meer een nieuwe brochure 'Let op bij (dreigende) uitdroging: Soms moet u uw medicijnen even overslaan', en een zakkaartje als geheugensteuntje voor patiënten. Zij ontvangen de folder via hun zorgverlener, zoals de huisarts, nefroloog of cardioloog. Zorgverleners kunnen de brochure bestellen bij de Nierstichting.

Nierfunctiebepaling automatisch
Medicatiebewaking met medisch-farmaceutische beslisregels kan, in combinatie met speciale computerprogramma's, het aantal medicatiefouten en bijwerkingen verminderen. Het percentage patiënten met recent gemeten nierfunctie kan sterk worden verbeterd als er niet alleen een signaal volgt om de nierfunctie te meten, maar er ook meteen een order volgt om bloed te prikken. Hoe je dat aanpakt, heeft Arjan Geerts, apotheker in het UMC Utrecht, onderzocht op dertig verpleegafdelingen.

Uitwisselen nierfunctiewaarden helpt
UPPER, een netwerk van de Universiteit Utrecht voor onderzoek in de farmaceutische praktijk, testte een protocol voor het opsporen van patiënten met een verminderde nierfunctie. En bracht de procedures in kaart rondom medicatiebewaking bij deze patiënten in de apotheken. Meer informatie-uitwisseling tussen arts en apotheek bevordert de medicatiebewaking, zo bleek uit het project, dat is uitgevoerd in openbare apotheken.

Betere adviezen voor kinderen met nierschade
Het Kinderformularium, een landelijke richtlijn voor de 600 meest gebruikte geneesmiddelen in de kindergeneeskunde, is aangevuld met doserings- en gebruiksadviezen voor 23 geneesmiddelen voor kinderen met nierfunctiestoornissen. Het Kinderformularium gaf aanvankelijk alleen advies over dosisaanpassing bij een beperkt aantal antibiotica voor kinderen met een verminderde nierfunctie, wat ten onrechte de indruk wekte dat dosisaanpassing bij andere geneesmiddelen niet noodzakelijk is.

Farmaceutisch Zorgpad
Strategieën om het medicijngebruik van mensen met chronische nierschade te verbeteren, kijken vaak maar naar een deel van de farmaceutische zorg. Er bestaat een zogeheten specialistisch farmaceutisch zorgpad, maar dat is algemeen. Bart van den Bemt wilde dit verbeteren, met zijn samenwerkingsproject tussen de Nederlandse Vereniging voor Poliklinische Farmacie en de Nederlandse Vereniging voor Ziekenhuisapothekers. Hij bechreef de farmaceutische zorg voor mensen met chronische nierschade concreet in een zorgpad en ïmplementeerde deze in scholing in ziekenhuizen. Dit helpt om de farmaceutische zorg effectiever, veiliger, doelmatiger en patiëntgerichter te maken, en maakt het mogelijk om de kwaliteit van farmaceutische zorg te meten.

Veilig trombose voorkomen
Mensen die in het ziekenhuis belanden en risico lopen op trombose, krijgen medicatie om trombose te voorkomen. Bij een verminderde nierfunctie kan dit preventieve medicijn ophopen, wat zou kunnen leiden tot interne bloedingen. Maar onderzoek daarnaar was nauwelijks gedaan. Jorie Versmissen, aios interne geneeskunde in het Erasmus MC, onderzocht het effect van een bepaalde dosis van dit preventieve medicijn bij patiënten met verminderde nierfunctie. Hij vond geen ophoping bij mensen met mild nierfunctieverlies (nog 50 tot 30% nierfunctie) en toonde voor het eerst aan dat de onderzochte dosis in deze groep veilig is. Voor ernstige nierschade (minder dan 30% nierfunctie) is dit nog onduidelijk, en is meer onderzoek nodig.

Labuitslagen automatisch naar apotheek
Bij het project van het Elkerliek ziekenhuis in Helmond deelde het ziekenhuislaboratorium de uitslag van nierfunctiemetingen elektronisch met de apotheek van de patiënt. De meerderheid van de apothekers vond dat daardoor medicatiebewaking werd geoptimaliseerd: ze ervaarden meer kwaliteit en efficiëntie op gebied van medicatieveiligheid. Een verbeterpunt is nog het informeren van patiënten, want ruim 60% van de apothekers deelde de informatie over de nierfunctie niet met de patiënt.

Lab4Apo deelt proactief nierfunctie
Bastien Beetstra, apotheker van de Zorggroep Farmacie Drechtsteden, ontwikkelde en testte het computerprogramma Lab4Apo. Daarmee kunnen ziekenhuis- en huisartslaboratoria de nierfunctiewaarden beschikbaar stellen aan apothekers. Eén van de effecten was, dat na 18 maanden van veel meer patiënten bekend werd dat ze verminderde nierfunctie hebben. Daardoor konden apothekers in specifieke gevallen adequaat ingrijpen.

Resultaten gedeeld met zorgverleners
Apothekers en huisartsen spelen een cruciale rol bij het bewaken van veilig medicijngebruik bij mensen met chronische nierschade. Uitwisseling van gegevens over de nierfunctiewaarden is een voorwaarde om dat goed te kunnen doen. Het Pharmaceutisch Weekblad wijdde in februari in samenwerking met de Nierstichting een uitgave aan het thema nieren en medicijnen (pdf). Zo hoopt het vakblad praktische handvatten te bieden aan apothekers en huisartsen om medicatie beter af te stemmen en de zorg te verbeteren.